Tokat’tan Amasya’ya veya Yozgat tarafına doğru uzanan yolda, dümdüz bir ovanın ortasında aniden yükselen yapay bir tepe (höyük) ve onun üzerinde dalgalanan bir bayrak görürsünüz. Burası, Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biri olan ve ismi dünya tarihine “en kısa ve en net zafer mesajı” ile kazınan Zile Kalesi’dir.
Çoğu kişi bu kaleyi sıradan bir Anadolu kalesi sanır. Oysa burası, Roma İmparatorluğu’nun en kritik savaşlarından birine ev sahipliği yapmıştır. Jül Sezar’ın, Pontus Krallığı’na karşı kazandığı zaferin ardından o meşhur mektubunu yazdığı yer tam olarak burasıdır. Bugün Zile Belediyesi, bu sözün patentini alarak ilçeyi bir marka haline getirmiştir.
Timeless Turkey olarak bu tarihi rehberde; Sezar’ın savaşı nasıl bu kadar hızlı kazandığını, kalenin bir höyük (yapay tepe) üzerine kurulu olmasının sırrını, Zile’nin bembeyaz pekmezini ve geziniz için gerekli olan (Giriş ücreti, ulaşım) tüm detayları reklamsız ve tarafsız bir şekilde inceliyoruz.
Geldim, Gördüm, Yendim (Veni Vidi Vici)
Tarihi Değiştiren 5 Saat: Zile Savaşı (Zela Savaşı)
Tarih M.Ö. 47. Roma İmparatoru Jül Sezar, Mısır’daki (Kleopatra ile olan) işlerini hallettikten sonra, Anadolu’daki Roma topraklarını tehdit eden Pontus Kralı II. Pharnaces’in üzerine yürür. İki ordu, bugün Zile’nin bulunduğu Altıağaç mevkisinde karşı karşıya gelir. Savaş o kadar şiddetli ve hızlı geçer ki, Sezar’ın lejyonları sadece 5 saat içinde Pontus ordusunu darmadağın eder. Sezar, bu kadar çabuk kazandığı zaferin şaşkınlığı ve gururuyla, Roma’daki Senato’ya (veya dostu Amantius’a) o meşhur üç kelimelik mektubu yazar: “Veni, Vidi, Vici”. Yani: “Geldim, Gördüm, Yendim”.
Silindir Taş ve Patentli Söz
Bugün Zile Kalesi’ne çıktığınızda, üzerinde bu sözün yazılı olduğu silindir şeklinde mermer bir anıt (kitabe) görürsünüz. Bu anıt, turistlerin en çok fotoğraf çektirdiği noktadır. Zile Belediyesi, bu sözün kullanım haklarını ve marka tescilini alarak Zile’nin turizmdeki yerini sağlamlaştırmıştır. Dünyanın her yerinden tarih meraklıları, sırf bu sözün söylendiği topraklara basmak için buraya gelmektedir.
Bir “Höyük” Kalesi: Tarih Üstüne Tarih
Tokat Kalesi doğal sarp kayalıklar üzerine kuruluyken, Zile Kalesi bir Höyük Kalesidir. Yani burası aslında doğal bir tepe değildir. Binlerce yıl boyunca üst üste kurulan medeniyetlerin (Hitit, Frig, Roma, Selçuklu) yıkıntılarıyla oluşmuş yapay bir tepedir. Kale, bu tarih katmanlarının en tepesine, ovaya hakim bir noktaya inşa edilmiştir. Akropol (Yukarı Şehir) özelliğindedir.
Antik Tiyatro Kazıları
Kalenin doğu yamaçlarında, kayalara oyulmuş Roma dönemine ait bir Antik Tiyatro kalıntıları bulunmaktadır. Son yıllarda yapılan kazı çalışmalarıyla tiyatronun basamakları ve sahne kısmı gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmaktadır. Bu da Zile’nin antik dönemde ne kadar önemli ve zengin bir şehir olduğunu gösterir.
Saat Kulesi: Zile’nin Zaman Bekçisi
Kalenin üzerinde, surların haricinde dikkat çeken bir diğer yapı da Zile Saat Kulesi’dir. 1875 yılında Ziya Paşa tarafından yaptırılan bu kule, Osmanlı’nın son dönem mimarisini yansıtır. Şehrin her yerinden görülen kulesi ve çalan çanıyla Zilelilerin zaman ayarıdır.
Editörün Tavsiyeleri ve Timeless Turkey Yorumu
Zile küçük ama içi dolu fıçıcık bir yer. Tokat veya Amasya turuna eklemezsen ayıp edersin. İşte Zile’yi tam anlamıyla yaşaman için tüyolar:
1. Fotoğraf İçin Doğru Açı: Kalenin girişindeki “Veni Vidi Vici” anıtının önünde fotoğraf çektirmek bir klasiktir. Ancak en iyi manzara, kalenin surlarına çıkıp Zile ovasına ve aşağıdaki tarihi Zile evlerine baktığın yerdir. Özellikle gün batımında ova kızıla boyandığında Sezar’ın ne hissettiğini anlayabilirsin.
2. Beyaz Zile Pekmezi (Gastronomi Harikası): Zile denince akla gelen ikinci şey Zile Pekmezidir. Bu pekmez bildiğin pekmezlere benzemez; rengi bembeyazdır ve katıdır (kaşıkla yenir, ekmeğe sürülür). Üzüm şırasının yumurta akı ve özel toprakla çırpılarak beyazlatılmasıyla yapılır. Enerji bombasıdır. İlçe merkezindeki yerel üreticilerden veya çarşıdan, markasız ama doğal üretim yapan yerlerden tadına bakıp alabilirsin.
3. Köme (Cevizli Sucuk): Bölgenin bir diğer lezzeti Kömedir. İpe dizilmiş cevizlerin üzüm şırasına batırılmasıyla yapılır. Tokat genelinde meşhurdur ama Zile’nin kömesi de bir başka lezzetlidir. Enerji deposu olarak çantana at.
4. Tarihi Zile Evleri ve Sokakları: Kaleden indikten sonra hemen arabana binip gitme. Kalenin eteklerindeki mahallelerde (Amasya Caddesi civarı) dolaş. Restore edilmiş veya edilmeyi bekleyen, ahşap cumbalı, 300-400 yıllık Geleneksel Zile Evlerini göreceksin. Bu sokaklar fotoğrafçılar için doğal bir stüdyodur.
5. Maşat Höyük Bağlantısı: Eğer arkeolojiye derin bir ilgin varsa, Zile’ye 20 km uzaklıktaki Maşat Höyük ören yerini de ziyaret edebilirsin. Burası Hititler döneminde eyalet merkeziydi ve çok önemli tabletler (çivi yazılı mektuplar) bulundu. Hattuşa’nın küçük bir kardeşi gibidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Zile Kalesi Nerede?
Zile Kalesi, Tokat ilinin Zile ilçe merkezinde yer alır. Şehrin tam ortasındaki bir höyük (tepe) üzerine kuruludur. Tokat il merkezine 65 km, Amasya il merkezine ise yaklaşık 50 km uzaklıktadır. Tokat-Ankara karayolu güzergahına yakındır.
Veni Vidi Vici Sözü Zile Kalesinde mi Söylendi?
Evet, tarihi kaynaklar ve Roma kayıtlarına göre Jül Sezar, M.Ö. 47 yılında Pontus Kralı ile yaptığı Zela Savaşı’nı kazandıktan sonra bu ünlü sözü (Geldim, Gördüm, Yendim) Zile’den Roma’ya gönderdiği mektupta kullanmıştır. Bu olayın anısına kalede bir kitabe bulunmaktadır.
Zile Kalesi Giriş Ücreti Var mı?
Hayır, Zile Kalesi belediye sınırları içinde, halka açık bir park ve ören yeri statüsünde olduğu için girişler tamamen ücretsizdir. Herhangi bir bilet veya MüzeKart gerekmez. Günün her saati ziyaret edilebilir, ancak hava karardıktan sonra aydınlatma olsa da manzara için gündüz gidilmesi önerilir.
Zile Kalesinde Ne Var?
Kalenin içinde Jül Sezar’ın sözünün yazılı olduğu anıt, tarihi Saat Kulesi, sarnıç kalıntıları ve geniş bir park alanı bulunur. Ayrıca kalenin doğu yamacında Roma dönemine ait antik tiyatro kalıntıları görülebilir. Kale içi daha çok bir seyir terası ve mesire alanı havasındadır.
Zile Pekmezi Nereden Alınır?
İlçe merkezindeki çarşıda, özellikle Uzun Çarşı ve Bedesten civarındaki yerel dükkanlarda (aktarlarda ve yöresel ürün satıcılarında) hakiki Zile Pekmezi bulunabilir. Fabrikasyon ürünlerden ziyade, yerel halkın yaptığı açık veya teneke kutulardaki ürünler daha makbuldür.
Zile’ye Nasıl Gidilir?
Tokat veya Amasya otogarlarından her saat başı Zile’ye minibüs ve otobüs seferleri vardır. Ayrıca Turhal ilçesi üzerinden geçen demiryolu hattı da Zile’ye yakındır (İstasyon Zile merkeze birkaç km mesafededir). Özel araçla gelenler için Amasya-Tokat karayolundan Zile sapağına girmek yeterlidir.
Zile Kalesi Hangi Medeniyete Ait?
Kale tek bir medeniyete ait değildir. Temelleri Ninova (Asur) ve Hitit dönemlerine kadar uzanır. Roma döneminde güçlendirilmiş, Bizans, Danişmentliler, Selçuklular ve Osmanlılar tarafından kullanılmıştır. Bugün görülen surlar ve mimari, daha çok Roma ve Osmanlı izlerini taşır.
